Haydar Iþik

Ew wêneyê Ataturk û Diyap Aga (ku cilên kurdî li xwe kirine), di otomobîlê de bînin bîra xwe. Wê demê pêdiviya Ataturk bi kesayetên Dêrsimî yên weke Diyap Aga û Hasan Hayrî Beg hebû. Heta ku pireyê derbas kirin, ji hirç re gotin xalo. Dr. Þivan di salên 60'î de behsa vê rastiyê dikir. Tenê ji malbata Dr. Þivan 54 kes hatin kuþtin. Diyap Aga û 4 mebûsên din yên Dêrsimî bo avakirina Komara Tirkiyeyê alîkarî kirin. Lê piþtî ku dewlet, artêþ, polîs, dad, burokrasî û çapemenî karîbû li ser lingên xwe bisekine, Kemal Ataturk rûyê xwe yê rastî yê tûndrew derxist holê.

Dewleta netewî her kesî Tirk û her baweriyê jî Henîfî dibîne. Jiber ku Kurd ne li gor vê þablonê ne Qanûna Islahat a Þerê derxistin. Serhildana Þêx Sêîd û ya Agiriyê bi xwînrijandinê têkbirin. Ararat, serhildana Kurdan ya dawî bû. Lê li Dêrsimê li dijî dewletê ti raperîneke biçûk jî tune bû; Dêrsimiyan ne piþtgirî dabûn Koçgiriyê, ne dabûn Þêx Seîd û ne jî dabûn Agiriyê. Ew li herêma xwe ya dorgirtî, di nava sîstema eþîriyê de û di nava þerê navxweyî de dijiyan û bi propagandaya dewletê xapiyan: Kemal Ataturk Elewî ye, Dêrsim bi rastî Tirk e, Dêrsimî Tirkmen in û ji Xorasanê hatine… Rojnameya Tanê di sala 1935ê de van derewan diweþand. Paþê ew raporên navdar ji aliyê hikûmetan ve hatin amadekirin. Di 1935ê de navê Dêrsim hat guhertin û kirin Tuncelî. Serokên eþîretan yek bi yek kirin muteahhît, bar û erzaqa leþkeran ewan birin û anîn. Û li her navçeyê qereqolekî ava kirin. Di 4ê Gulana 1937ê de Kemal Ataturk, biryara êrîþkirina ser Dêrsimê da. Demançe xiste paþila keça xwe ya sêwî Sabiha Gokçenê û wê þand Dêrsimê bo komkujiyê. Gokçen jî bi firokeya xwe bombeyên 50 kiloyî rijandin ser gundan û serobin kir. Li hemberê jin, zarok û kal û pîrên ku xwe di þikeftan de veþartibûn, gazên kîmyewî bikaranîn. Hinek kesan dikirin kadînan û diþewitandin. Bo pêwendiyê bangê Seyîd Riza kirin û ew çû Erzinganê; bi awayekî qelleþ wî li ser pireya Muti girtin û birin Elezîzê xistin zîndanê. Di nava kesên ku nizanin ka çima tên darizandin de, li ber derew û fenên kujeran wî çoka xwe neda erdê û di 14ê Mijdara 1937ê de ew darvedikin.

Eþîretên Dersimê dixapînin û di sala 1937ê de dibêjin: Em ê tenê êrîþ bibin ser eþîra Avasan, Demenan û Heyderan, em têkilê we nabin. Lê di 1938ê de komkujiyê fireh û kûr kirin. Êrîþên tûnd birin ser beg û eþîretên bêdeng û wan tune kirin. Baþ tê bîra min di zarokatiya min de em diçûn berbi Çiyayê Duzgin me dizanî ku li wir di newalan de estî hene. Dayîka min dema ku þîr dide min, komkujiya li wê newalê temaþe dike. Digot, xelkê bi qurmê darê ve girê didan û don lê dikirin û diþewitandin.

Di salên 40î de kesekî ji eþîra Demenan (ku hindik kes ji wan xilas bûn) dema ku dihat mala me behs dikir. Ev mirovê perîþan dema behsa serpêhatiyên xwe dikir digot “Me Misto Kor birîndar kir“. Ev gotin nîþan e ku Mustafa Kemal serkêþiya vê komkujiyê kiriye. Jiber ku ji pilankirinê bigirin heta pêkanîna wê ew tê de cih girtiye. Profesorê Huqûqa Gelan Ronald Monch di sala 2008ê de li Brûkselê di salona YE de di konferansa Dêrsimê de wiha got: “Tiþta ku li Dêrsimê hat kirin komkujî ye. Kemal Ataturk, hikûmeta wî, generalên berpirs, waliyên herêmê diviyabû jiber sûcên li dijî mirovahiyê di dadgeheke navnetewî de bihatina darizandin.“ Fritz Sitte, Ataturk wek generalê herî xwînrêj yê sedsala borî dide nasîn. Ataturk di qonaxa yekemîn de ji kuþtina 70 hezar Kurdên Dêrimî berpirs e.

Îro Dêrsimî dengan didin partiya Ataturk, CHPê. Posterên wî li malên xwe dadileqînin. Dibêjin ku haya wî ji komkujiyê tune bû. Dêrsimî ji kujerên xwe hezdikin. Ev helwêst dide xuyakirin ku bi Dêrsimiyan re Sendroma Stockholmê heye.

Serokwezîr Erdogan lêborînê xwest û hinek belgeyan nîþan dan. Lêborîn xwestin helwêsteke giranbuha ye. Lê heta ku nava wê neyê tijekirin, bê wate ye. Eger serokwezîr ji aliyekî ve lêborîn bixwaze û ji aliyê din ve dîsa bêje “Yek netew, yek ziman, yek bawerî“ ev ji bo Kurdisanê dibe heqaret. Serokwezîr di çarçoveya siyaseta dewletê ya wek, “Perçe bike û rêkbibe“hewl dide û dixwaze Kurdên elewî li dijî Kurdên din bikiþîne cem xwe. Ew serokwezîrê ku lêborînê dixwaze, eger li ser çemekî 20 bendav ava bike, demografiya Dêrsimê xira bike, daristanan biþewitîne, çiyayan her roj bombebaran bike û nexwaze navê Dêrsimê þûnde bide, çi wateya lêborîne heye? Heta ku perwerdeya zimanê zikmakî nede zarokên kurd çi wateya lêborînê heye? Heta ku xweseriya demokratîk nede Dêrsimê, heta ku zerarên Dêrsimiyan telafî neke, tiþtên ku dike tê wê wateyê ku tenê dixwaze pêþiya Kemal Kiliçdarogluyê Dêrsimî bigire. Kiliçdarogluyê ku kurdbûna xwe vediþêre bi nasnameya xwe ya kemalîst bûye serokê wê partiyê.

Komkujî didome; eger Kurd berdin federasyonê hêjî nebûne xwediyê xweseriyê, nasname û mafên wan hê qedexe bin, tê wateya ku siyaseta komkujiyê didome. /Haydar Iþik

www.rudaw.net

RÛDAW /Rojnameya Kurdên Diyaspora

Hejmar/Nr. 124

01 Kanûn/Dezember 2011